Της Natasha Lindstaedt
Οι τελευταίοι 20 ζωντανοί όμηροι που κρατούνταν από τη Χαμάς επέστρεψαν στο Ισραήλ, ενώ τουλάχιστον 250 Παλαιστίνιοι κρατούμενοι έχουν αφεθεί ελεύθεροι, σηματοδοτώντας ένα σημαντικό ορόσημο στη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή. Παρότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε ότι "ο πόλεμος τελείωσε", σοβαρά ζητήματα παραμένουν άλυτα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η πρόσφατη ανταλλαγή κρατουμένων και ομήρων αποτελεί μέρος μιας εκεχειρίας και όχι ειρηνευτικής συμφωνίας. Οι εκεχειρίες είναι προσωρινές παύσεις της βίας, ενώ οι ειρηνευτικές συμφωνίες περιλαμβάνουν συγκεκριμένα βήματα για την επίλυση διαφορών και την αντιμετώπιση βαθύτερων ασυμβατοτήτων. Από το 1990, έχουν υπάρξει πάνω από 230 εκεχειρίες, πολλές από τις οποίες κατέρρευσαν.
Υπάρχουν διάφοροι παράγοντες που καθορίζουν αν μια εκεχειρία θα διαρκέσει ή όχι. Συχνά αποτυγχάνουν όταν ένα μέρος χρησιμοποιεί την παύση για να ανασυγκροτηθεί και να επανεξοπλιστεί ή όταν ένα από τα αντιμαχόμενα μέρη δεν ελέγχει πλήρως τις δυνάμεις του, οδηγώντας σε τοπικές ή αποσπασματικές παραβιάσεις.
Οι πιο ανθεκτικές εκεχειρίες συνοδεύονται από συμφωνίες για αφοπλισμό, διακυβέρνηση και αποτελεσματικούς μηχανισμούς παρακολούθησης.
Αυτές οι διαπιστώσεις εγείρουν ερωτήματα σχετικά με το μέλλον του ελέγχου της Χαμάς στη Γάζα, τη στρατιωτική της δύναμη, την πιθανότητα να αφοπλιστεί και να αποστρατευτεί, καθώς και τη λαϊκή της υποστήριξη.
Αποδυναμωμένη αλλά όχι εξουδετερωμένη
Πριν την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ το 2023, εκτιμάται ότι διέθετε δύναμη περίπου 30.000 μαχητών. Σήμερα, από τους 66.000 Παλαιστινίους που έχουν σκοτωθεί, περίπου 9.000 ήταν μαχητές της Χαμάς ή της Παλαιστινιακής Ισλαμικής Τζιχάντ. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Κογκρέσου των ΗΠΑ, η Χαμάς μπορεί να έχει στρατολογήσει έως και 15.000 νέους μαχητές, κάτι που –αν ισχύει– σημαίνει ότι η σημερινή της δύναμη ίσως ξεπερνά εκείνη του 2023.
Παρά ταύτα, το Ισραήλ έχει σκοτώσει το μεγαλύτερο μέρος της ανώτερης πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας της οργάνωσης, προκαλώντας αποδιοργάνωση και κενό εξουσίας. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο επιχειρησιακό – η απουσία ηγεσίας ενδέχεται να ενισχύσει την πιθανότητα επιθέσεων από μεμονωμένους ή ριζοσπαστικοποιημένους μαχητές.
Επιπλέον, τα τελευταία δύο χρόνια, η Χαμάς έχει αλλάξει τακτική, υιοθετώντας μια πιο αποκεντρωμένη δομή και προσανατολιζόμενη περισσότερο στον ανταρτοπόλεμο παρά στις άμεσες συγκρούσεις με τις ισραηλινές δυνάμεις. Σύμφωνα με έκθεση του Armed Conflict Location and Event Data του Σεπτεμβρίου, οι παλαιστινιακές ένοπλες ομάδες έδωσαν 65% λιγότερες μάχες με τις Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις σε σχέση με τους έξι προηγούμενους μήνες. Υπήρξε επίσης μεγάλη μείωση στις ρουκέτες που εκτοξεύονται προς το Ισραήλ, καθώς το μεγαλύτερο μέρος του οπλοστασίου της Χαμάς έχει καταστραφεί.
Ωστόσο, ανταρτοπόλεμος και επιθέσεις μικρής κλίμακας συνεχίζονται, καθώς οι νέοι μαχητές χρειάζονται ελάχιστη εκπαίδευση γι' αυτού του είδους τις ενέργειες.
Ο κρίσιμος ρόλος του αφοπλισμού
Η απειλή που συνιστά η Χαμάς για την ειρήνη και τη σταθερότητα έχει καταστήσει τον αφοπλισμό της βασικό στοιχείο του ειρηνευτικού σχεδίου 20 σημείων του προέδρου Τραμπ. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η Χαμάς προτίθεται να αφοπλιστεί. Αντιθέτως, επανακτά τον έλεγχο σε περιοχές της Γάζας που δεν κατέχει το Ισραήλ και έχει ξεκινήσει στοχοποίηση όσων θεωρεί καταδότες ή συνεργάτες του εβραϊκού κράτους.
Καθώς προσπαθεί να διατηρήσει τον έλεγχο, νέοι βίαιοι παράγοντες κάνουν την εμφάνισή τους. Μετά την εισβολή του Ισραήλ, διάφορες εγκληματικές συμμορίες έχουν αναδυθεί στη Γάζα. Αιματηρές συγκρούσεις έχουν ξεσπάσει ανάμεσα στη Χαμάς, τοπικές πολιτοφυλακές, συμμορίες και ισχυρές οικογένειες, ενώ οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατηγορούν το Ισραήλ ότι άφησε σκόπιμα ένοπλες εγκληματικές ομάδες να δρουν ανεξέλεγκτα.
Μια από τις πιο αξιοσημείωτες ομάδες είναι η φιλοϊσραηλινή πολιτοφυλακή "Popular Forces", με μερικές εκατοντάδες μαχητές, κυρίως από τη φυλή των Βεδουίνων Αμπού Σαμπάμπ. Υπό την ηγεσία του Γιάσερ Αμπού Σαμπάμπ, η ομάδα δρα κυρίως στην περιοχή της Ράφα, στα νότια της Λωρίδας της Γάζας. Παρότι επιχειρεί να συντονιστεί με άλλες ένοπλες ομάδες ενάντια στη Χαμάς, κατηγορείται επίσης για διακίνηση ναρκωτικών και λεηλασίες φορτηγών ανθρωπιστικής βοήθειας του ΟΗΕ.
Ακόμα και αν η Χαμάς παραδώσει τα όπλα, οποιαδήποτε νέα δύναμη σταθεροποίησης στην περιοχή θα πρέπει να αντιμετωπίσει μια Γάζα που είναι πλέον πιο επιρρεπής στην εγκληματικότητα από ποτέ.
Η λαϊκή υποστήριξη: κρίσιμος παράγοντας
Το μέλλον της Χαμάς εξαρτάται επίσης από τον βαθμό υποστήριξης που (θα) απολαμβάνει από τον παλαιστινιακό λαό. Παρότι χάνει έδαφος, δεν έχει απορριφθεί πλήρως.
Δημοσκόπηση του Μαΐου 2025 από το Παλαιστινιακό Κέντρο Πολιτικής Έρευνας και Ερευνών δείχνει ότι το 58% των κατοίκων της Γάζας διαφωνούσε με την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ, ποσοστό αυξημένο σε σχέση με το 37% του Δεκεμβρίου 2023.
Παραδόξως, η Χαμάς είναι πιο δημοφιλής στη Δυτική Όχθη απ’ ό,τι στη Γάζα, όπου μάλιστα έχει αυξήσει τις δραστηριότητές της. Το 48% των κατοίκων της Γάζας στήριξε διαδηλώσεις που ζητούσαν από τη Χαμάς να εγκαταλείψει την εξουσία, ενώ μόλις 14% των κατοίκων της Δυτικής Όχθης συμμερίζονται αυτή τη θέση.
Οι διαιρέσεις είναι εμφανείς και στο ζήτημα του αφοπλισμού. Το 85% των Παλαιστινίων στη Δυτική Όχθη αντιτίθεται στον αφοπλισμό της Χαμάς, σε σύγκριση με το 64% στη Γάζα. Η απομάκρυνση των στρατιωτικών ηγετών της Χαμάς είναι επίσης πιο αντιδημοφιλής στη Δυτική Όχθη (71%) απ’ ό,τι στη Γάζα (51%).
Παρά το γεγονός ότι η Χαμάς επικεντρώνεται περισσότερο στην επιβίωση της παρά στη διακυβέρνηση και έχει ουσιαστικά εγκαταλείψει τα καθήκοντα άσκησης κρατικής διοίκησης, εξακολουθεί να διατηρεί παρουσία και επιρροή στη Λωρίδα της Γάζας.
Η οργάνωση είναι αποδυναμωμένη αλλά παραμένει βαθιά ριζωμένη στη Γάζα. Εξακολουθεί να αποτελεί κυρίαρχη πολιτική δύναμη στην παλαιστινιακή πολιτική σκηνή, σε μια περίοδο όπου η εξουσία στη Γάζα είναι κατακερματισμένη.
Η επιστροφή των ομήρων και των κρατουμένων αποτελεί σημαντικό βήμα, όμως η εκεχειρία παραμένει εύθραυστη και η Χαμάς παραμένει τόσο ένοπλη, όσο και επιδραστική.
