Του Drew Bernstein
Επί δεκαετίες, η Δύση φανταζόταν την Ιαπωνία ως τη χώρα όπου το μέλλον ανατέλλει πρώτο — τρένα υψηλής ταχύτητας, το Walkman, ρομποτικά σκυλιά, τουαλέτες με μεγαλύτερη υπολογιστική ισχύ από το πρόγραμμα "Apollo". Στη συνέχεια, κάπου στη δεκαετία του 1990, το μέλλον φάνηκε να μεταφέρεται στο Σενζέν και στο Πάλο Άλτο, και η Ιαπωνία εισήλθε σε μια μακρά περίοδο όπου ήταν αντικείμενο ευγενικού θαυμασμού και σιωπηρής υποτίμησης.
Το Τόκιο φαίνεται πως το πήρε απόφαση: βαρέθηκε να το υποτιμούν.
Στις 30 Ιουνίου, το Υπουργείο Οικονομίας, Εμπορίου και Βιομηχανίας της Ιαπωνίας ανέθεσε επίσημα σε μια νέα εταιρεία με την ονομασία Noetra —η οποία υποστηρίζεται από τις SoftBank Corp, Sony Group, NEC και Honda Motor— να αναπτύξει ένα εγχώριο βασικό μοντέλο για τη "φυσική τεχνητή νοημοσύνη": μια τεχνητή νοημοσύνη που δεν γράφει τα email σας, αλλά διαχειρίζεται εργοστάσια, αποθήκες, εστιατόρια και νοσοκομεία. Η κυβέρνηση θα διαθέσει έως και 1 τρισ. γιεν, περίπου 6,2 δισ. δολάρια, σε διάστημα πέντε ετών, με 387,3 δισ. γιεν να διατίθενται ήδη από τον πρώτο χρόνο.
Ο αριθμός που συνοδεύει αυτά τα χρήματα είναι το ενδιαφέρον στοιχείο. Ο υπουργός Βιομηχανίας Ryosei Akazawa επιθυμεί την ανάπτυξη 10 εκατομμυρίων ρομπότ εξοπλισμένων με τεχνητή νοημοσύνη σε 18 τομείς έως το 2040. Αυτό δεν είναι ερευνητικός στόχος. Είναι υποχρεωτικός αριθμός μονάδων.
Ο δείκτης γονιμότητας της Ιαπωνίας έχει πέσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ο πληθυσμός άνω των 65 ετών έχει ξεπεράσει τα 36 εκατομμύρια, και σύμφωνα με τους υπολογισμούς του ίδιου του Υπουργείου Οικονομίας, Εμπορίου και Βιομηχανίας, η χώρα θα αντιμετωπίσει έλλειψη 3,39 εκατ. ειδικευμένων εργαζομένων στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής έως το 2040. Όταν η αγορά εργασίας σου έχει ένα κενό που η μεταναστευτική πολιτική σου δεν μπορεί να καλύψει και οι ενημερωτικές εκστρατείες για την ανάγκη αύξησης του ποσοστού γεννήσεων δεν αποδίδουν, τότε πρέπει να κατασκευάσεις τους εργαζομένους σου.
Το σχέδιο πίσω από το σχέδιο
Η Ιαπωνία παρακολουθεί το 5ετές σχέδιο της Κίνας για τη βιομηχανική πολιτική της με ανησυχία. Ωστόσο, κρατά και σημειώσεις.
Το Noetra αποτελεί μέρος μιας 14ετούς εθνικής στρατηγικής ανάπτυξης, που παρουσιάστηκε τον Ιούνιο, με στόχο τα 370 τρισ. γιεν (περίπου 2,3 τρισ. δολάρια) σε συνδυασμένες δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις σε 17 στρατηγικούς τομείς έως το 2040. Ο κλάδος των ημιαγωγοίών καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μερίδιο με 68 τρισ. γιεν, με επίκεντρο την προσπάθεια της Rapidus να επιστρέψει κάνοντας άλμα στην κατασκευή προηγμένων λογικών κυκλωμάτων 2 nm. Η "φυσική τεχνητή νοημοσύνη" λαμβάνει χρηματοδότηση 10,5 τρισ. γιεν. Στη βιοφαρμακευτική διοχετεύονται 20,8 τρισ. γιεν και στην πυρηνική σύντηξη 3 τρισ. γιεν. Η κβαντική πληροφορική, ο τομέας αεροδιαστημικής, η ναυπηγική, η αμυντική βιομηχανία αλλά και anime και ο κινηματογράφος συμπληρώνουν τη λίστα, με τον τελευταίο κλάδο να έχει ως στόχο οι ετήσιες εξαγωγές περιεχομένου να φτάσουν στα 20 τρισ. γιεν, ποσό που μπορεί να συγκριθεί μόνο με τις εξαγωγές ιαπωνικών αυτοκινήτων.
Το Τόκιο είναι εντυπωσιακά ειλικρινές με τον εαυτό του όσον αφορά τους τομείς όπου μπορεί να επικρατήσει. Κανείς στο Κασουμιγκασέκι δεν "παραμυθιάζεται" ότι η Ιαπωνία θα ξεπεράσει την OpenAI στην ανάπτυξη πρωτοποριακών μοντέλων μεγάλης κλίμακας (LLM). Η εσωτερική λογική επικεντρώνεται, αντίθετα, σε εκείνους τους τομείς στους οποίους η Ιαπωνία δεν έπαψε ποτέ να διαπρέπει.
Η χώρα εξακολουθεί να παράγει περίπου το 38% των βιομηχανικών ρομπότ παγκοσμίως, ενώ τα εργοστάσιά της διαθέτουν εδώ και δεκαετίες κατ' αποκλειστικότητα λειτουργικά δεδομένα που κανένα εργαστήριο της Silicon Valley δεν μπορεί να συλλέξει από το διαδίκτυο. Το στοίχημα είναι ότι η επόμενη φάση της τεχνητής νοημοσύνης θα διεξαχθεί στον φυσικό κόσμο — όπου εκεί "όπλα" θα είναι το υλικό, οι αισθητήρες, η ακρίβεια και τα δεδομένα από το εργοστασιακό περιβάλλον. Είναι ένα πεδίο όπου η Ιαπωνία μπαίνει στη μάχη ήδη οπλισμένη. Η Nvidia προφανώς συμφωνεί· ο Τζένσεν Χουάνγκ τα τελευταία δύο χρόνια προσεγγίζει τους κατασκευαστές ρομπότ της Ιαπωνίας με τον ίδιο ενθουσιασμό που δείχνει και στους πολιτικούς της χώρας.
Η χρηματοδότηση της Noetra συνοδεύεται από ετήσιες αξιολογήσεις "stage-gate" — μόνο τα πρώτα δύο χρόνια είναι δεσμευμένα, και αν δεν επιτευχθούν οι στόχοι, το Τόκιο έχει σχεδιάσει για τον εαυτό του μια αθόρυβη έξοδο. Αυτή δεν είναι μια λεπτομέρεια που συναντά κανείς συχνά στη βιομηχανική πολιτική, η οποία λειτουργεί συνήθως με βάση την αρχή του "sunk cost".
Διορθώνοντας την κουλτούρα κατανομής κεφαλαίων
Εδώ είναι που η ιστορία γίνεται ενδιαφέρουσα για τους επαγγελματίες των κεφαλαιαγορών, επειδή οι φιλοδοξίες της Ιαπωνίας στον τομέα της καινοτομίας έχουν από καιρό "στραγγαλιστεί' από μια πολύ συγκεκριμένη παθολογία χρηματοδότησης.
Η Ιαπωνία διαθέτει επιστημονική και τεχνολογική αριστεία παγκόσμιας κλάσης, αλλά το οικοσύστημα επιχειρηματικών κεφαλαίων της ιστορικά έχει εξαντλήσει τις δυνάμεις του ακριβώς τη στιγμή που οι εταιρείες το χρειάζονται περισσότερο: στους γύρους χρηματοδότησης στα τελικά στάδια ανάπτυξης, όπου μια πολλά υποσχόμενη start up μετατρέπεται σε παγκόσμιο ανταγωνιστή. Η εγχώρια λύση ήταν η κρατικά υποστηριζόμενη Japan Investment Corporation, η οποία διαχειρίζεται κεφάλαια για τη φάση ανάπτυξης, ένα ειδικό όχημα για δευτερογενείς συναλλαγές πριν από την εισαγωγή στο χρηματιστήριο (pre-IPO), που τον Μάρτιο δημοσίευσε ένα "πρότυπο όρων" σχεδιασμένο να προσελκύσει θεσμικούς επενδυτές σε ιαπωνικά επιχειρηματικά κεφάλαια — ένα έγγραφο που ισοδυναμεί με μια ευγενική επίσημη παραδοχή ότι οι υπάρχοντες όροι αποθάρρυναν τους "μεγάλους επενδυτές".
Η ενθαρρυντική είδηση είναι ότι τα κεφάλαια των μεγάλων επενδυτών αρχίζουν ούτως ή άλλως να καταφθάνουν. Οι Khosla Ventures, NEA και Bessemer έχουν αρχίσει να χρηματοδοτούν απευθείας ιαπωνικές start ups. Η Andreesen Horowitz μόλις άνοιξε γραφείο στην Ιαπωνία για την αναζήτηση επενδυτικών ευκαιριών. Ένα νέο νομικό μέσο που τέθηκε σε ισχύ από την άνοιξη επιτρέπει στις start ups να χρησιμοποιούν ως εξασφάλιση δανείου άυλα περιουσιακά στοιχεία —τεχνογνωσία, σχέσεις με πελάτες—, κάτι που αποτελεί μια μικρή επανάσταση σε μια χώρα όπου η τραπεζική δανειοδότηση απαιτούσε παραδοσιακά απτές εγγυήσεις.
Το Χρηματιστήριο του Τόκιο ανεβάζει τον πήχη
Στο μεταξύ, το Χρηματιστήριο του Τόκιο προχωρά σε ριζικές αλλαγές. Επί χρόνια, η κουλτούρα των εισαγωγών στο χρηματιστήριο της Ιαπωνίας λειτουργούσε με βάση αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί το μοντέλο "IPO ως τελετή αποφοίτησης": οι επενδυτές, στερούμενοι άλλων δυνατοτήτων, πίεζαν τις εταιρείες του χαρτοφυλακίου τους να εισαχθούν στο Χρηματιστήριο γρήγορα και σε μικρή κλίμακα, με κεφαλαιοποίηση λίγων δισεκατομμυρίων γιεν. Κατόπιν οι μετοχές τους έπεφταν στη λήθη των θεσμικών επενδυτών. Το Χρηματιστήριο του Τόκιο, αποφασίζοντας ότι "η εισαγωγή στο χρηματιστήριο δεν είναι ο τερματισμός, αλλά η αφετηρία", έχει αυστηροποιήσει τα κριτήρια για την Αγορά Ανάπτυξης (Growth Market) από το 2022: 161 εταιρείες δεν πληρούσαν τις προδιαγραφές τον περασμένο Νοέμβριο, και οι διαγραφές από το Χρηματιστήριο ξεκίνησαν τον Μάρτιο.
Το αποτέλεσμα είναι το εξής παράδοξο: Οι ιαπωνικές μετοχές πέρασαν το πρώτο εξάμηνο του 2026 κοντά σε ιστορικά υψηλά επίπεδα — ωστόσο, η χώρα κατέγραψε μόλις 17-18 αρχικές δημόσιες προσφορές (IPO), τον μικρότερο αριθμό από το 2011. Στο ίδιο 6μηνο το Χονγκ Κονγκ συγκέντρωσε σχεδόν 44 δισ. δολάρια σε μετοχικό κεφάλαιο, μεγάλο μέρος του οποίου προήλθε από τις κινεζικές εισαγωγές εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης. Η Ιαπωνία δημιουργεί ταυτόχρονα καλύτερες εταιρείες και λιγότερες εισηγμένες.
Για ένα συγκεκριμένο είδος ιαπωνικής εταιρείας —υπερβολικά φιλόδοξη για μια μικρή εγχώρια διάθεση μετοχών, υπερβολικά διψασμένη για κεφάλαια ώστε να παραμείνει ιδιωτική— η λογική οδηγεί όλο και περισσότερο σε μια δημόσια εγγραφή πέρα από τον Ειρηνικό.
Το προηγούμενο της PayPay
Τον Μάρτιο, η PayPay η κυρίαρχη πλατφόρμα πληρωμών από κινητό στην Ιαπωνία και εταιρεία του χαρτοφυλακίου του Ομίλου SoftBank, εισήχθη στον Nasdaq με τη μεγαλύτερη δημόσια προσφορά μετοχών ιαπωνικής εταιρείας στις ΗΠΑ εδώ και σχεδόν μια δεκαετία — συγκεντρώνοντας 880 εκατ. δολάρια με αποτίμηση 10,7 δισ. δολάρια, ενώ η μετοχή της κατέγραψε ικανοποιητική άνοδο την πρώτη ημέρα διαπραγμάτευσης. Η τιμολόγησή της έγινε σε μια πτωτική αγορά εν μέσω γεωπολιτικής έντασης, αλλά η μετοχή της σημείωσε άνοδο ούτως ή άλλως. Ιστορικά, οι ιαπωνικές εισηγμένες στον Nasdaq ήταν εταιρείες μικρής κεφαλαιοποίησης. Η PayPay εμφανίστηκε σε μια κλίμακα που επέτρεψε στους θεσμικούς επενδυτές να αποκτήσουν σημαντικές θέσεις.
Η μετάβαση που αξίζει να παρακολουθήσουμε
Παράλληλα εξελίσσεται μια πιο αθόρυβη μεταμόρφωση. Η ισόβια απασχόληση —η μεταπολεμική συμφωνία που διαμόρφωσε την εταιρική κουλτούρα στην Ιαπωνία— καταρρέει, με τους μη μόνιμους εργαζόμενους να αναμένεται να ξεπεράσουν φέτος για πρώτη φορά το 40% του εργατικού δυναμικού. Μια εταιρική κουλτούρα σχεδιασμένη για να προσφέρει σταθερότητα καλείται να ακολουθήσει τον ρυθμό των επιχειρηματικών πρωτοβουλιών.
Η Ιαπωνία πρόκειται για κράτος με τεχνογνωσία που άλλες χώρες προσπαθούν να αντιγράψουν εδώ και γενιές, με βιομηχανική βάση που δεν έχει αποδυναμωθεί ποτέ, και πλέον με μια κυβέρνηση που επενδύει πραγματικά κεφάλαια και θέτει συγκεκριμένες προθεσμίες για τη μετατροπή αυτών των πλεονεκτημάτων σε ευημερία για την επόμενη γενιά. Το αν οι υποδομές χρηματοδότησης και εισαγωγής στο Χρηματιστήριο της Ιαπωνίας μπορούν να εκσυγχρονιστούν τόσο γρήγορα όσο οι βιομηχανικές της φιλοδοξίες είναι το ερώτημα της δεκαετίας — και το να παρακολουθήσουμε την απάντησή του θα είναι συναρπαστικό.
