Του Στάθη Βασιλόπουλου
"Επαναφορά στις εργοστασιακές ρυθμίσεις". "Το πάρτι τελειώνει". Αν η αγορά πληροφορικής έψαχνε δύο φράσεις για να περιγράψει τη μετάβαση από την ευφορία του Ταμείου Ανάκαμψης στη δύσκολη πραγματικότητα της επόμενης ημέρας, δύσκολα θα έβρισκε πιο εύστοχες.
Η πρώτη ανήκει στον διευθύνοντα σύμβουλο της Uni Systems, Γιάννη Λουμάκη. Η δεύτερη στον πρόεδρο και CEO της Cosmos Business Systems, Δημήτρη Δάφνη. Αμφότερες συμπυκνώνουν το ίδιο μήνυμα. Ποιο είναι αυτό; Ότι η περίοδος κατά την οποία η αγορά μεγάλωνε σχεδόν με την ορμή των διαθέσιμων κονδυλίων κλείνει και στη θέση της έρχεται ένας κύκλος πιο ώριμος, πιο ανταγωνιστικός και σαφώς πιο απαιτητικός.
Δεν πρόκειται για το τέλος της ανάπτυξης. Πρόκειται για την ολοκλήρωση της πιο εύκολης και ευνοϊκής φάσης της. Κλείνει ένας κύκλος κατά τον οποίο τα μεγάλα έργα ψηφιακού μετασχηματισμού, οι αυξημένοι προϋπολογισμοί, η ανάγκη γρήγορης απορρόφησης κονδυλίων και η πίεση για εκσυγχρονισμό του Δημοσίου δημιούργησαν συνθήκες σχεδόν πρωτόγνωρης ζήτησης.
Από το 2019 έως και το 2026 ο κλάδος της πληροφορικής έτρεξε με ταχύτητες που δεν είχε ξαναδεί. Το RRF λειτούργησε ως καταλύτης. Άνοιξε δουλειές, μεγάλωσε ανεκτέλεστα, έφερε τζίρους, δημιούργησε ανάγκες για προσωπικό και έβαλε τις εταιρείες τεχνολογίας στο κέντρο της οικονομικής δραστηριότητας. Υπολογίζεται ότι στο διάστημα αυτό η καθαρή αξία των ψηφιακών έργων του Δημοσίου που συμβασιοποιήθηκαν υπερβαίνει τα 4 δισ. ευρώ. Για τα ελληνικά δεδομένα, το μέγεθος είναι ιστορικό.
Μόνο που καμία αγορά δεν ζει για πάντα σε καθεστώς έκτακτης ζήτησης. Καθώς το μεγάλο κύμα έργων του Ταμείου Ανάκαμψης έφτασε προς την ολοκλήρωσή του, οι εταιρείες του κλάδου περνούν σε άλλη πίστα. Λιγότερο γενναιόδωρη. Πιο σύνθετη. Πιο σκληρή. Πλέον, δεν θα κρίνονται πλέον μόνο από το πόσα έργα μπορούν να αναλάβουν. Θα κρίνονται από το αν μπορούν να τα παραδίδουν στην ώρα τους, να προστατεύουν τα περιθώρια κέρδους τους, να υποστηρίζουν τις λύσεις που παραδίδουν και να χτίζουν σταθερά, επαναλαμβανόμενα έσοδα. Η αγορά περνά από την εποχή της ανάληψης έργων στην εποχή της απόδειξης.
Από την ευφορία στον ανταγωνισμό
Στα χρονιά της "έκρηξης" των διαγωνισμών οι εταιρείες πληροφορικής βρέθηκαν σε θέση ισχύος. Η ζήτηση ήταν τέτοια, που μπορούσαν, σε αρκετές περιπτώσεις, να επιλέγουν πού θα ρίξουν δυνάμεις, ποια έργα θα διεκδικήσουν και με ποιους όρους. Η αγορά θύμιζε ένα μεγάλο τραπέζι. Υπήρχε χώρος για πολλούς. Οι προϋπολογισμοί ήταν μεγάλοι. Τα έργα αρκετά. Η ανάπτυξη μπορούσε να στηρίξει σχεδόν όλο το οικοσύστημα. Αυτή η εικόνα αλλάζει.
Σήμερα, ακόμα και σε έργα μικρότερου μεγέθους ή χαμηλότερης βαρύτητας σε σχέση με τα "φαραωνικά" projects των προηγούμενων ετών, εμφανίζονται περισσότεροι διεκδικητές. Ο ανταγωνισμός ανεβαίνει κατακόρυφα.
Σε αρκετούς διαγωνισμούς, ακόμα και για έργα που πριν από λίγα χρόνια δεν θα συγκέντρωναν τόσο έντονο ενδιαφέρον, παρατηρείται πλέον συνωστισμός εταιρειών και κοινοπραξιών. Η εικόνα αυτή δείχνει το άγχος της αγοράς να εξασφαλίσει αντικείμενο στην επόμενη ημέρα, καθώς το μεγάλο κύμα του RRF υποχωρεί και οι νέες ευκαιρίες γίνονται πιο επιλεκτικές.
Στην περίοδο της μεγάλης ευφορίας, άλλωστε, δεν ήταν μόνο οι μεγάλοι όμιλοι που μπήκαν επιθετικά στα έργα. Δίπλα στις εταιρείες που κινήθηκαν σχεδόν "βουλιμικά" για να κατοχυρώσουν μερίδιο από τους προϋπολογισμούς του ψηφιακού μετασχηματισμού, εμφανίστηκαν και μικρότεροι παίκτες, συχνά ως εργολάβοι ή υπεργολάβοι, που έβαλαν και αυτοί το δάχτυλο "στο βάζο με το μέλι". Το RRF άνοιξε την αγορά, μοίρασε αντικείμενο σε πολλά επίπεδα και δημιούργησε προσδοκίες που τώρα θα δοκιμαστούν σε πολύ πιο σκληρές συνθήκες.
Όσο μικραίνει η "πίτα" των εύκολων έργων, τόσο μεγαλώνει η πίεση για συμμετοχή σχεδόν σε κάθε διαγωνισμό που μπορεί να δώσει τζίρο, ανεκτέλεστο ή παρουσία σε κρίσιμο πεδίο.
Η εικόνα αυτή ξυπνά μνήμες από παλαιότερες περιόδους, όταν μεγάλα αλλά και μικρότερα έργα βούλιαζαν σε ενστάσεις, προδικαστικές προσφυγές και δικαστικές διαμάχες, με αποτέλεσμα να καθυστερούν για μήνες ή και χρόνια. Η αγορά γνωρίζει καλά αυτό το έργο. Όταν ο ανταγωνισμός σκληραίνει και τα περιθώρια στενεύουν, η μάχη μεταφέρεται συχνά από την τεχνική και οικονομική προσφορά στο πεδίο των διαδικασιών. Και τότε το ζητούμενο δεν είναι μόνο ποιος θα κερδίσει το έργο, αλλά και πότε τελικά θα μπορέσει να ξεκινήσει.
Το νέο περιβάλλον δεν αφήνει πολλά περιθώρια αυταπάτης. Οι εταιρείες που μεγάλωσαν πάνω στο κύμα του RRF πρέπει τώρα να αποδείξουν ότι μπορούν να σταθούν και χωρίς αυτό. Ότι έχουν όχι μόνο εμπορική δύναμη, αλλά και οργανωτική αντοχή, τεχνική επάρκεια, ανθρώπους και χρηματοοικονομική πειθαρχία.
Το πρόβλημα πίσω από τα one-off έργα
Πίσω από το μεγάλο κύμα των έργων του Ταμείου Ανάκαμψης αναδεικνύεται πλέον ένα κρίσιμο ζήτημα: η επόμενη ημέρα της λειτουργίας τους. Παράγοντες της αγοράς επισημαίνουν ότι, πέρα από την ολοκλήρωση των έργων, θα πρέπει να υπάρξει και ένα πιο συγκεκριμένο πλαίσιο για τη συντήρηση, την αναβάθμιση και τη συνεχή εξέλιξη των συστημάτων που δημιουργούνται σήμερα. Προς το παρόν έχει γίνει καταγραφή των αναγκών σε κάθε φορέα, ωστόσο το επόμενο βήμα είναι αυτή η αποτύπωση να συνδεθεί με σαφές σχέδιο, διαθέσιμους πόρους και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.
Το ζήτημα δεν περιορίζεται στο αρχικό κόστος κατασκευής ή στις πρώτες άδειες λογισμικού. Τα έργα πληροφορικής έχουν συγκεκριμένο κύκλο ζωής. Χρειάζονται ανανεώσεις αδειών, τεχνική υποστήριξη, καθημερινή λειτουργία, παρακολούθηση απόδοσης και, σε βάθος χρόνου, αναβαθμίσεις ή αντικατάσταση επιμέρους υποδομών. Για τον λόγο αυτό, η συζήτηση για τη χρηματοδότηση της συνέχειας αποκτά ιδιαίτερη σημασία, ώστε τα συστήματα να παραμείνουν λειτουργικά, ασφαλή και χρήσιμα τα επόμενα χρόνια.
Η ανάγκη αυτή γίνεται πιο εμφανής χάρη και στην εμπειρία παλαιότερων τεχνολογικών υποδομών. Σε αρκετές περιπτώσεις εξακολουθούν να συντηρούνται εξοπλισμοί μεγάλης ηλικίας, παρότι ο πραγματικός κύκλος ζωής πολλών συστημάτων είναι σαφώς μικρότερος. Αυτό δείχνει ότι, παράλληλα με την υλοποίηση νέων έργων, χρειάζεται και ένα σταθερό μοντέλο διαχείρισης, υποστήριξης και ανανέωσής τους.
Η παράδοση ενός έργου, επομένως, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως το τέλος της διαδρομής. Είναι η αφετηρία της φάσης αξιοποίησης. Το ζητούμενο για την επόμενη περίοδο είναι τα ψηφιακά έργα που υλοποιήθηκαν να συνεχίσουν να αποδίδουν αξία, μέσα από σχεδιασμό, πόρους και συστηματική παρακολούθηση.
Το σοκ του hardware
Στο ήδη σύνθετο περιβάλλον της επόμενης ημέρας προστίθεται η πίεση από το κόστος του τεχνολογικού εξοπλισμού. Οι ανατιμήσεις στο hardware επηρεάζουν έργα που είχαν κοστολογηθεί ή ακόμα και συμβασιοποιηθεί προτού αποτυπωθεί πλήρως το νέο κύμα αυξήσεων. Σε ορισμένες κατηγορίες εξοπλισμού οι αυξήσεις κινούνται σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα, μεταβάλλοντας την οικονομική εξίσωση πάνω στην οποία βασίστηκαν οι αρχικές προσφορές. Εταιρείες που έχουν ήδη αναλάβει συμβάσεις καλούνται να τις υλοποιήσουν με δεδομένα κόστους διαφορετικά από εκείνα που είχαν υπολογίσει. Άλλες, που βρίσκονται ακόμη σε στάδιο αξιολόγησης, αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο να κινηθούν μέσα σε προϋπολογισμούς που δεν αντανακλούν πλέον πλήρως τις συνθήκες της αγοράς.
Το πρόβλημα γίνεται πιο σύνθετο όταν το Δημόσιο ζητά κλειδωμένες τιμές για έργα πολυετούς διάρκειας ενώ οι διεθνείς προμηθευτές δίνουν προσφορές με ισχύ λίγων εβδομάδων ή μηνών. Έτσι, δημιουργείται απόσταση ανάμεσα στον χρόνο των δημόσιων συμβάσεων και τον χρόνο της παγκόσμιας τεχνολογικής αγοράς.
Στην καρδιά αυτής της πίεσης βρίσκεται η αυξημένη ζήτηση για μνήμες και προηγμένα chips, η οποία συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Οι μεγάλοι κατασκευαστές κατευθύνουν ολοένα μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής τους σε εξαρτήματα για AI υποδομές, γεγονός που περιορίζει τη διαθεσιμότητα και ανεβάζει το κόστος σε πιο κλασικές κατηγορίες hardware.
Η συγκέντρωση ως επόμενη φάση
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι μικρές και μεσαίες εταιρείες αναμένεται να βρεθούν αντιμέτωπες με μεγαλύτερες πιέσεις. Όσο τα έργα γίνονται πιο σύνθετα, όσο αυξάνονται οι απαιτήσεις σε κεφαλαιακή αντοχή, εξειδικευμένο προσωπικό και ευρύτερο χαρτοφυλάκιο λύσεων, τόσο δυσκολότερο γίνεται για κατακερματισμένα σχήματα να κινηθούν αυτόνομα με την ίδια άνεση. Εδώ εντάσσεται και η επόμενη μεγάλη τάση της αγοράς: η συγκέντρωση. Τα deals, οι εξαγορές και οι συγχωνεύσεις δεν αποτελούν απλώς επενδυτικές ειδήσεις. Αντανακλούν τη νέα αρχιτεκτονική του κλάδου. Τα μεγάλα έργα απαιτούν κρίσιμη μάζα, ισχυρούς ισολογισμούς, δυνατότητα χρηματοδότησης, πρόσβαση σε ανθρώπινο δυναμικό, τεχνογνωσία, διεθνείς συνεργασίες και ικανότητα ανάληψης ρίσκου. Τα μεγαλύτερα σχήματα αποκτούν προβάδισμα, καθώς μπορούν να συνδυάζουν κεφάλαια, τεχνολογία και ανθρώπους. Μπορούν να απορροφούν πιέσεις, να διεκδικούν έργα μεγάλης κλίμακας και να υποστηρίζουν λύσεις με μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Σε μια αγορά όπου οι απαιτήσεις αυξάνονται, το μέγεθος δεν είναι το μόνο κριτήριο, αλλά γίνεται ολοένα πιο σημαντικός παράγοντας αντοχής.
Η πίεση θα είναι πιο αισθητή στις μεσαίες εταιρείες, ιδίως σε όσες μεγάλωσαν γρήγορα τα τελευταία χρόνια χάρη στο RRF και τώρα καλούνται να προσαρμοστούν σε συνθήκες πιο απαιτητικού ανταγωνισμού. Για αυτές, η επόμενη ημέρα θα είναι περίοδος στρατηγικών αποφάσεων: οργανική ανάπτυξη, εξειδίκευση, συνεργασίες, στρατηγικός εταίρος ή ένταξη σε μεγαλύτερο σχήμα.
