Του Güney Yıldız
Το Brent έπεσε κάτω από τα 83 δολάρια το βαρέλι στις 15 Ιουνίου, καθώς οι επενδυτές έσπευσαν να αποτιμήσουν την προσωρινή συμφωνία-πλαίσιο μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν για την επαναλειτουργία του Στενού του Ορμούζ και την παράταση της εκεχειρίας. Η Wall Street σημείωσε άνοδο. Ο ιαπωνικός Nikkei και ο νοτιοκορεατικός Kospi σημείωσαν άνοδο περίπου 5%. Ο Ντόναλντ Τραμπ δημοσίευσε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι η συμφωνία είχε ολοκληρωθεί και έστειλε μήνυμα στα δεξαμενόπλοια να "βάλουν μπροστά τις μηχανές τους".
Το πετρέλαιο αντέδρασε πρώτο, όπως συμβαίνει πάντα όταν εμπλέκεται το Ορμούζ. Η πιο ενδιαφέρουσα κίνηση ήταν πολιτική.
Επιφανειακά, η ιστορία είναι απλή. Η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη συμφώνησαν σε ένα πλαίσιο για την επαναλειτουργία του Ορμούζ, την άρση του ναυτικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών, την παράταση της εκεχειρίας για τουλάχιστον 60 ημέρες και την έναρξη τεχνικών συνομιλιών για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Ο Τραμπ ζήτησε δωρεάν διέλευση από το Ορμούζ· η Τεχεράνη αντιπρότεινε "διόδια" και επαναλειτουργία σύμφωνα με τους δικούς της όρους. Η επίσημη υπογραφή αναμένεται στις 19 Ιουνίου στην Ελβετία. Οι αγορές αντιμετώπισαν την εξέλιξη αυτή ως ένα σαφές σήμα αποκλιμάκωσης.
Και μπορεί αυτή η ερμηνεία να έχει γερά ερείσματα, μα συγχρόνως είναι και επιφανειακή. Η συμφωνία καθησύχασε τις χρηματαγορές πιο γρήγορα από ό,τι διευθέτησε τα πολιτικά ζητήματα που έφεραν αστάθεια στα χρηματιστήρια. Εμπειρογνώμονες στον τομέα της ενέργειας δήλωσαν στο Associated Press ότι η επαναφορά των προμηθειών πετρελαίου και φυσικού αερίου σε κανονικά επίπεδα θα μπορούσε να πάρει μήνες, ακόμη και αν το Στενό του Ορμούζ ανοίξει ξανά σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα. Η DW ανέφερε ότι μόνο η αποναρκοθέτηση θα μπορούσε να διαρκέσει 40-50 ημέρες, τα ασφάλιστρα για τον κίνδυνο πολέμου παραμένουν πολύ υψηλότερα από τα προπολεμικά επίπεδα, ενώ εκατοντάδες φορτωμένα τάνκερ παραμένουν εγκλωβισμένα στον Κόλπο. Η Ένωση Ιαπωνών Πλοιοκτητών ανέφερε ότι 38 πλοία με ιαπωνική σημαία ή υπό ιαπωνική ιδιοκτησία είναι ακόμη εγκλωβισμένα στο Στενό.
Η αγορά μπορεί να έχει δίκιο ως προς την κατεύθυνση αλλά λάθος ως προς τον χρόνο. Το χάσμα μεταξύ της ειρήνης που ανακοινώνουν τα ειδησεογραφικά πρακτορεία και της ειρήνης στην πράξη είναι το σημείο όπου αρχίζει η πιο δύσκολη ανάλυση.
Πέντε παράγοντες είναι δυνατά στο παιχνίδι τώρα: οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ιράν, το Ισραήλ, τα κράτη του Κόλπου και η Κίνα. Καθένας έχει λόγους να διεκδικήσει κάτι από την εκεχειρία. Μόνο το Ιράν έχει βελτιώσει τη διαπραγματευτική του θέση. Και η Κίνα μπορεί να είναι ο πιο σιωπηλός εξωτερικός νικητής.
Ουάσιγκτον: Ηρεμία, όχι λύση
Για τον Λευκό Οίκο, τα άμεσα κέρδη είναι προφανή. Η πτώση της τιμής του πετρελαίου βοηθά τον πληθωρισμό και το πολιτικό κλίμα. Το Associated Press ανέφερε ότι η αρχική συμφωνία προβλέπει πως θα επαναλειτουργήσει το Στενό του Ορμούζ και θα δημιουργήσει ένα παράθυρο 60 ημερών για συνομιλίες σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Αυτό αρκεί για να αποκλιμακώσει την άμεση κρίση. Αρκεί επίσης για να δώσει στον Τραμπ το δικαίωμα να διεκδικήσει τη νίκη χωρίς έναν μακροχρόνιο πόλεμο.
Το δύσκολο ερώτημα είναι τι δέχτηκε η Ουάσιγκτον να δώσει ως αντάλλαγμα. Ο Τραμπ επιθυμεί ελεύθερη διέλευση. Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν κάνει λόγο για επιβολή διοδίων και διατήρηση του ελέγχου της θαλάσσιας οδού. Το κρατικό πρακτορείο ειδήσεων του Ιράν "Mehr" ανέφερε ότι το μνημόνιο συνεργασίας προβλέπει την επαναλειτουργία του Στενού εντός 30 ημερών βάσει "ιρανικών ρυθμίσεων". Η αναλυτική παρουσίαση της συμφωνίας από την εφημερίδα The Guardian σημειώνει ότι πολλές λειτουργικές λεπτομέρειες παραμένουν ανεπίλυτες, ενώ ο Τραμπ δήλωσε αργότερα ότι η επαναλειτουργία θα ακολουθήσει την υπογραφή και θα προχωρήσει "με σκοπό την απομάκρυνση των ναρκών".
Εάν το Στενό του Ορμούζ επαναλειτουργήσει υπό όρους που εξακολουθούν να αφήνουν στην Τεχεράνη πρακτική επιρροή επί της κυκλοφορίας, των υπηρεσιών ή της τιμολόγησης του premium risk, οι ΗΠΑ θα έχουν ανταλλάξει την άμεση σταθερότητα για να πάρουν μακροπρόθεσμα "αγκάθια". Ακόμη και με την υπογραφή της συμφωνίας, οι κίνδυνοι για τη ναυτιλία ίσως διατηρηθούν για εβδομάδες ή και μήνες.
Η Ουάσιγκτον πέτυχε αποκλιμάκωση. Όχι λύση του προβλήματος.
Ιράν: Πλεονέκτημα χωρίς νίκη
Το Ιράν βγαίνει από αυτή την κατάσταση ισχυρότερο από ό,τι θα ήθελαν να παραδεχτούν οι αντίπαλοι του. Δεν πέτυχε μια καθαρή στρατιωτική νίκη. Το κέρδος του είναι διαφορετικό. Αποδείχθηκε ότι μπορεί να προκαλέσει παγκόσμια οικονομική αναταραχή χωρίς να χρειαστεί να νικήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ισραήλ.
Η Τεχεράνη άλλαξε τη μοίρα ενός πολέμου που θα μπορούσε να είχε καταλήξει σε βαθύτερη απομόνωση όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις για την άρση των κυρώσεων σε βάρος του, την πρόσβαση στη ναυτιλία και τη μελλοντική μορφή του πυρηνικού του προγράμματος. Ακόμη και αν η άρση των κυρώσεων είναι μερική και υπό όρους, το Ιράν έχει ήδη αλλάξει τους όρους.
Οι εισαγωγείς από την Ασία, οι traders, οι ναυτιλιακοί ασφαλιστές και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στον Κόλπο έχουν πλέον συνειδητοποιήσει πως το Ορμούζ δεν αποτελεί απλώς έναν μόνιμο γεωπολιτικό κίνδυνο. Είναι ένας οικονομικός μοχλός. Η UNCTAD έχει περιγράψει το Στενό ως ένα από τα πιο κρίσιμα θαλάσσια σημεία συμφόρησης στον κόσμο, μέσω του οποίου διακινείται περίπου το ένα τέταρτο του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου δια θαλάσσης, καθώς και σημαντικές ποσότητες LNG και λιπασμάτων. Την επόμενη φορά που το Ιράν θα απειλήσει μέσω του Ορμούζ, η απειλή θα ερμηνευθεί διαφορετικά, επειδή αυτός ο πόλεμος απέδειξε ότι η συγκεκριμένη στρατηγική λειτουργεί.
Ισραήλ: Δυνατότητες χωρίς διπλωματική δυναμική
Το Ισραήλ φαίνεται να αντιμετωπίζει στρατηγικούς περιορισμούς. Η συμφωνία μπορεί να δίνει χρόνο και να αποκλιμακώνει άμεσα την ένταση στην περιοχή, αλλά δεν επιφέρει το είδος της αποφασιστικής ανατροπής που επιθυμούσαν πολλοί στο Ισραήλ. Ακόμη πιο δυσάρεστο για τον πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου είναι το γεγονός ότι υποδηλώνει ότι οι προτεραιότητες της Ουάσιγκτον έχουν αποκλίνει από αυτές του Ισραήλ. Οι ΗΠΑ ήθελαν αποκλιμάκωση, μείωση της ενεργειακής έντασης και περιθώριο για διαπραγματεύσεις. Το Ισραήλ ήθελε συνεχή πίεση στο Ιράν και στο περιφερειακό του δίκτυο.
Ιρανοί και Πακιστανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι η συμφωνία προβλέπει άμεσο τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου. Οι αρχικές ανακοινώσεις του Τραμπ επικεντρώθηκαν σχεδόν αποκλειστικά στο Ορμούζ. Ο Ισραηλινός υπουργός Άμυνας Ίσραελ Κατζ δήλωσε ότι οι στρατιωτικές δυνάμεις δεν θα αποσυρθούν από τα εδάφη που κατέλαβαν στο νότιο Λίβανο. Οι "σκληροπυρηνικοί" έχουν δηλώσει ότι το Ισραήλ δεν δεσμεύεται από μια συμφωνία που το ίδιο δεν διαπραγματεύτηκε. Η DW μετέδωσε πως ο Νετανιάχου ξεκαθάρισε ότι το Ισραήλ θα συνεχίσει να ενεργεί σε αυτοάμυνα.
Η εκεχειρία μειώνει ένα επίπεδο περιφερειακού κινδύνου, ενώ διατηρεί ένα άλλο. Το Ισραήλ μπορεί να διατηρήσει τη στρατιωτική ελευθερία δράσης του. Δεν έχει όμως πλέον τον έλεγχο των διπλωματικών κινήσεων.
Η Κίνα παίρνει το πιο "καθαρό" ενεργειακό αποτέλεσμα
Η Κίνα εμπλέκεται σε αυτή την ιστορία, ακόμη και αν δεν συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών που θα υπογράψουν τη συμφωνία. Το Πεκίνο εισάγει ενέργεια από τον Κόλπο και έχει κάθε λόγο να χαιρετίσει την επαναλειτουργία του Ορμούζ που αποκλιμακώνει την εφοδιαστική αναταραχή, χωρίς να πετυχαίνουν οι ΗΠΑ μια βαθύτερη στρατηγική νίκη.
Η Ουάσιγκτον παίρνει τα πρωτοσέλιδα. Η Κίνα παίρνει το πιο "κάθαρο" οικονομικό αποτέλεσμα. Με το Ορμούζ κλειστό, εκτιμάται ότι η Κίνα μείωσε τις εισαγωγές πετρελαίου κατά περίπου 4 εκατ. βαρέλια την ημέρα, αξιοποιώντας τα αποθέματά της για να καλύψει τη ζήτηση. Η επαναλειτουργία δίνει στο Πεκίνο περιθώριο να αναπληρώσει τα αποθέματά του με καλύτερους όρους. Ο δείκτης CSI 300 της Κίνας ενισχύθηκε κατά 1,9% μετά την είδηση για τη συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν, σε συντονισμό με τη γενικότερη ανάκαμψη στις αγορές της Ασίας.
Η Κίνα κερδίζει από τις χαμηλότερες τιμές ενέργειας. Και παίρνει το μάθημα ότι η εξάρτηση από την εισαγόμενη ενέργεια μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο.
Κράτη του Κόλπου: Ανακούφιση σήμερα, το "ταμείο" αύριο
Για τα κράτη του Κόλπου, η συμφωνία φέρνει ανακούφιση και μια προειδοποίηση μαζί. Ο περιορισμένος κίνδυνος για πόλεμο βοηθά την αεροπορία, τον τουρισμό, τις εισροές κεφαλαίων, την εμπιστοσύνη στα έργα και την καθημερινότητα στις αγορές του Κόλπου. Ένας πιο ήρεμος Κόλπος είναι ευνοϊκός παράγοντας για τις επιχειρήσεις. Το ίδιο και για τη φθηνότερη ναυτιλία.
Η προειδοποίηση είναι πιο μακροπρόθεσμη. Ο "στραγγαλισμός" παραμένει "στραγγαλισμός". Ακόμη και αν η συμφωνία έχει διάρκεια και η κυκλοφορία των δεξαμενόπλοιων ομαλοποιηθεί, οι ηγέτες του Κόλπου έχουν δει πλέον πόσο λεπτό είναι ακόμα το προστατευτικό στρώμα μεταξύ της περιφερειακής πολιτικής και της ασφάλειας των εξαγωγών. Η UNCTAD έχει προειδοποιήσει ότι οι διαταραχές στο Στενό έχουν αντίκτυπο πολύ πέρα από την περιοχή του Κόλπου, μέσω των αγορών ενέργειας, των θαλάσσιων μεταφορών και του παγκόσμιου εμπορίου. Μια δεύτερη σημείωση της UNCTAD εντόπισε τις επιπτώσεις στα νομίσματα, στο κόστος του χρέους και στην ευρύτερη πίεση στις αναπτυσσόμενες αγορές. Οι πρωτεύουσες του Κόλπου δεν χρειάζονται μια έκθεση για να το μάθουν αυτό. Το έχουν ζήσει στην πράξη πλέον.
Η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ δεν θα χαλαρώσουν λόγω της συμφωνίας. Πιο πιθανό είναι να την αντιμετωπίσουν ως λόγο για να δυναμώσουν και γρήγορα: περισσότερη αποθήκευση, μεγαλύτερη διαφοροποίηση των διαδρομών, περισσότερες επενδύσεις σε λιμάνια και logistics, μεγαλύτερη εφεδρεία στα συστήματα ηλεκτρικής ενέργειας και εξαγωγών, και μεγαλύτερη εποπτεία κάθε συμφωνίας που φαίνεται να επισημοποιεί την ιρανική επιρροή στη θάλασσα.
Οι τάσεις πίσω από την ειδησεογραφία
Τρεις τάσεις έχουν σημασία πέρα από την αντίδραση του πετρελαίου την πρώτη ημέρα που ανακοινώθηκε η είδηση για τη συμφωνία.
Θεωρία έναντι πραγματικότητας: Τα futures μπορεί να επηρεαστούν γρήγορα από την ειρήνη. Η αποναρκοθέτηση του Ορμούζ, η εμπιστοσύνη των ασφαλιστικών εταιρειών, η προθυμία των πληρωμάτων και ο ρυθμός λειτουργίας των λιμανιών θα ομαλοποιηθούν πιο μετά. Η Capital Economics προέβλεψε ότι μπορεί να χρειαστεί να φτάσουμε στα τέλη Σεπτεμβρίου για να επαναληφθεί περίπου το 80% των ενεργειακών ροών μέσω του Ορμούζ. Το LNG ίσως κινηθεί ακόμη πιο αργά μετά τις ζημιές στις εξαγωγικές υποδομές του Κατάρ.
Πολιτική διαμεσολάβησης. Ο πρωθυπουργός του Πακιστάν, Σεχμπάζ Σαρίφ, ανακοίνωσε την Κυριακή τη συμφωνία-πλαίσιο, αναδεικνύοντας το Ισλαμαμπάντ ως έναν χρήσιμο δίαυλο επικοινωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Αυτή η δομή παρασκηνιακών διαπραγματεύσεων έχει σημασία, διότι η δημόσια συμφωνία αφήνει σε μεγάλο βαθμό σε εκκρεμότητα τα ζητήματα των βαλλιστικών πυραύλων, της χρηματοδότησης των περιφερειακών αντιπροσώπων του Ιράν και του πυρηνικού του προγράμματος. Οι διακριτικοί μεσολαβητές, και όχι τα ανακοινωθέντα των συνόδων κορυφής, ενδέχεται να διατηρήσουν ζωντανή την επόμενη εκεχειρία.
Φιλοδοξίες του Κόλπου. Τα μεγάλα οικονομικά projects του Κόλπου, ανάμεσά τους η τεχνητή νοημοσύνη και η κατασκευή data centers κέντρων, εξαρτώνται από την ενεργειακή αξιοπιστία, τις εμπορικές οδούς και την εμπιστοσύνη των επενδυτών στη σταθερότητα του συστήματος. Αν αυτή η κρίση έχει διδάξει κάτι στις κυβερνήσεις του Κόλπου, είναι ότι η φυσική ανθεκτικότητα και η ψηφιακή φιλοδοξία δεν μπορούν πλέον να σχεδιαστούν ξεχωριστά. Η εκεχειρία μπορεί να είναι αρνητική για τις τιμές spot του πετρελαίου, μα ταυτόχρονα θετική για τις επενδύσεις σε υποδομές που ενισχύουν τις αντοχές των κρατών.
Τι άλλαξε
Δεν πρόκειται για μια απλή επιστροφή στο προπολεμικό καθεστώς. Πριν τον πόλεμο, το Στενό του Ορμούζ ήταν ένα ευάλωτο σημείο στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα. Μετά τον πόλεμο, έχει μετατραπεί σε έναν δοκιμασμένο μοχλό πίεσης. Η διαφορά αυτή έχει σημασία. Αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο θα κάνει τους σχεδιασμούς του κάθε σοβαρός περιφερειακός παίχτης.
Η Ουάσιγκτον αγόρασε ηρεμία. Το Ιράν διατήρησε την επιρροή του. Το Ισραήλ έχασε τη διπλωματική του δυναμική. Ο Κόλπος πλήρωσε ένα μεγαλύτερο τιμήμα ανθεκτικότητας. Η Κίνα πήρε φθηνότερη ενέργεια και μια λιγότερο χαοτική διαδρομή εισαγωγών.
Οι αγορές μπορεί να είναι ικανοποιημένες με αυτή τη ρύθμιση για λίγο. Τα κράτη δεν θα είναι.
